Θησαυροί Δουμά στη Βιβλιοθήκη
Δύο μυθιστορήματα του Αλεξάνδρου Δουμά πατρός αποκαταστάθηκαν από έλληνα ερευνητή
Κατά τον ταξινομικό αριθμό 2.827 του καταλόγου χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης (που είχε καταρτίσει ο Λίνος Πολίτης) ως πριν από λίγες εβδομάδες αναγράφονταν τα εξής: «Αλεξάνδρου Δουμά πατρός, χειρόγραφα (αυτόγραφα). Σχέδια διά μυθιστόρημα: χάρβαλα φύλλα, αστάχωτον». Η καταχώρηση άλλαξε πρόσφατα σε: «Δύο πλήρη μυθιστορήματα LaneigeduMontChakh -Dague δύο τόμων (153 σελ.) και AmmalatBey δύο τόμων (184 σελ.). Αποκατάσταση Θεόδωρος Κατσικάρος».
Ο εν λόγω μελετητής, κάτοχος Διπλώματος Εμβαθυμένων Σπουδών (DEA), με θέμα τον Δουμά, εκπονεί διδακτορικό σχετικά με τον γάλλο συγγραφέα. Στα πλαίσια της εργασίας του ανακάλυψε ότι η αρίθμηση στα χειρόγραφα του Δουμά ήταν μεταγενέστερη (προφανώς ανήκε σε εκείνον που είχε την ευθύνη καταχώρησης χειρογράφων), ενώ η αριστερή αρίθμηση, αν και έμοιαζε να είναι του συγγραφέα, δεν παρουσίαζε τη σωστή αριθμητική συνέχεια. Βάζοντας σε τάξη τις σελίδες διπλής όψης, ανακάλυψε ότι πρόκειται για δύο αυτοτελή μυθιστορήματα.
Με δεδομένο ότι δεν έχουν βρεθεί χειρόγραφα του δημιουργού των «Τριών Σωματοφυλάκων» τα τελευταία πενήντα χρόνια, η αποκατάσταση έχει προκαλέσει θετική αντίδραση στους φιλολογικούς κύκλους της Γαλλίας (και κυρίως στην Εταιρεία Φίλων Αλεξάνδρου Δουμά, της οποίας πρόεδρος είναι ο ακαδημαϊκός Αλέν Ντεκό). Γνωστός γαλλικός εκδοτικός οίκος ήδη εκδήλωσε το ενδιαφέρον του να επανεκδώσει τα δύο έργα, με τις διορθώσεις που επιβάλλουν τα αποκατεστημένα χειρόγραφα. Οι εκδόσεις των δύο μυθιστορημάτων θυμίζουν ιστορία μυστηρίου: τα χειρόγραφα περιήλθαν στην κατοχή Ελληνα που ζούσε στην Αγγλία, ο οποίος υποστήριζε ότι εκδίδονται για πρώτη φορά σε αγγλική μετάφραση. Στην πραγματικότητα τα ίδια έργα είχαν κυκλοφορήσει στη Γαλλία αλλά με διαφορετικούς τίτλους. Ετσι δημιουργήθηκε μια σύγχυση σχετικά με τα δύο μυθιστορήματα που γράφτηκαν κατά το ταξίδι του Δουμά στην Ανατολή.
Η πρώτη αντίδραση του έλληνα ερευνητή ήταν να διαπιστώσει αν τα «χάρβαλα φύλλα» έφεραν γνήσια υπογραφή του δημιουργού. Πράγματι, φωτογραφήθηκαν η αρχή και το τέλος κάθε κεφαλαίου και εστάλησαν στην «Εταιρεία Φίλων του Δουμά», η οποία επιβεβαίωσε, μέσω του εκπροσώπου Πιερ Γκενζμπουργκέρ, ότι τα χειρόγραφα ανήκουν στον συγγραφέα. Τότε ξεκίνησε η προσπάθεια εντοπισμού κάποιας σχετικής έκδοσης. Σε αυτό βοήθησε η χρονολογία που αναφέρει ο Δουμάς στο χειρόγραφο ως ημερομηνία λήξης της συγγραφής. Γράφει συγκεκριμένα: Τιφλίδα, 31 Δεκεμβρίου 1858. Η διαμονή του συγγραφέα στον Καύκασο κατά τη συγκεκριμένη περίοδο επιβεβαιώνεται από τα απομνημονεύματα και την επιστολογραφία.
Στην Ελλάδα είχε κυκλοφορήσει αχρονολόγητη έκδοση ενός από τα δύο έργα, με τίτλο «Το χιόνι στο Σαχ - Νταγ», σε μετάφραση Νικολάου Ποριώτη. Στο βιβλίο μάλιστα αναφέρεται ότι η μετάφραση έγινε από «πρωτότυπη αγγλική έκδοση». Το δεύτερο στοιχείο σχετικά με την αγγλική έκδοση είναι ότι στην Εθνική Βιβλιοθήκη αναφέρεται ως δωρητής κάποιος Σ. Αποστολίδης εξ Αγγλίας. Ο δωρητής εμφανίζεται και αλλού: είχε στείλει ένα αντίτυπο στον Ιωάννη Γεννάδιο με χειρόγραφη αφιέρωση: «Αξιότιμε και φίλε Κύριε/ Εν αδημοσίευτον έργον του Αλεξάνδρου Dumas πατρός εδημοσίευσα εσχάτως, και μόνον χθες ίδε το φωςΩ και σήμερον έχω την ευχαρίστηση να σας πέμψω εν αντίτυπον το οποίον, παρακαλώ, να δεχθήτε ως τεκμήριον φιλίας και αγάπης». Υπογραφή Σ. Αποστολίδης, Brighton, 7 Νοεμ. 99.
Στο εισαγωγικό σημείωμα της έκδοσης αυτής ο Αποστολίδης αναφέρει ότι το χειρόγραφο του Αλεξάνδρου Δουμά πατρός, που περιέχει δύο μυθιστορήματα, περιήλθε σε αυτόν το 1890 από δωρεά μιας ηλικιωμένης γυναίκας, η οποία δεν θέλησε να αναφερθεί το όνομά της. Αναφέρει επίσης ότι επισκέφθηκε το Παρίσι, με σκοπό να συναντήσει τον κυριότερο εκδότη των έργων του συγγραφέα Calmann - Levy, για την εξακρίβωση της γνησιότητας του χειρογράφου, όπου έλαβε θετική απάντηση.
Ο Αποστολίδης δεν θέλησε να εκδώσει το χειρόγραφο στη γλώσσα την αρχική, στην οποία είχε γραφτεί, και έτσι εμπιστεύτηκε τη μετάφραση και την έκδοσή του στα αγγλικά στον HomeGordon.
Μερικούς μήνες πριν από την αγγλική έκδοση ο AndreEyssette σε πρωτοσέλιδο άρθρο του στη γαλλική εφημερίδα «LeGaulois» (9 Αυγούστου 1899) πληροφορεί τους αναγνώστες ότι έχει στην κατοχή του ένα ομοιότυπο: την πρώτη σελίδα του πρώτου κεφαλαίου «ενός διπλού ανέκδοτου μυθιστορήματος του Δουμά το οποίο θα εκδοθεί σε μερικούς μήνες στο Λονδίνο». Συνεχίζει, λέγοντας για την ιστορία των χειρογράφων ότι «τυλίγεται με μυστήριο, που θα διαλευκανθεί με εισαγωγικό σημείωμα». Αναφέρει μάλιστα ότι ο συγγραφέας έγραψε το διπλό μυθιστόρημα, αφού είχε ήδη ολοκληρώσει τα έργα BouledeNeige και Sultanetta. Η απάντηση έρχεται τον Δεκέμβριο του ίδιου χρόνου από το αγγλικό λογοτεχνικό περιοδικό «TheAcademy», το οποίο σε ειρωνικούς τόνους κάνει σχόλια για το «ανέκδοτο» αυτό έργο του Δουμά πατρός, επισημαίνοντας ότι οι προγενέστερες γαλλόφωνες εκδόσεις των μυθιστορημάτων LaBouledeNeige και Sultanetta ταυτίζονται με τα έργα LaneigeduMontChakhDague και AmmalatBey.
Ο κ. Θ. Κατσικάρος εξηγεί πως η ταύτιση των κειμένων είναι προϊόν λογοτεχνικής απάτης του Σ. Αποστολίδη: «Ο Αποστολίδης σαφώς γνώριζε ότι τα δύο αυτά έργα του γάλλου συγγραφέα είχαν ήδη κυκλοφορήσει, αλλά, παρ όλα αυτά, προχώρησε στην έκδοσή τους στα αγγλικά, έχοντας την ελπίδα ότι δεν θα αποκαλυφθεί η απάτη του. Είναι βέβαιο ότι ο γάλλος εκδότης Calmann - Levy του γνωστοποίησε ότι τα μυθιστορήματα έχουν κυκλοφορήσει (με διαφορετικούς όμως τίτλους). Υπενθυμίζουμε ότι στην εισαγωγή της αγγλικής έκδοσης ο Αποστολίδης αναφέρεται σε αυτή τη συνάντηση, γράφοντας όμως μόνο για την πιστοποίηση της γνησιότητας των χειρογράφων. Οταν το λογοτεχνικό περιοδικό «TheAcademy» αποκάλυψε τις διαθέσεις του, εκείνος προφανώς ανακάτεψε τα χειρόγραφα για να μην είναι αναγνωρίσιμα και τα δώρισε στην Εθνική Βιβλιοθήκη, εκτιμώντας ότι έχουν χάσει πια την αξία τους».
Λόγω της λογοτεχνικής απάτης που επιχείρησε να διαπράξει στους εκδοτικούς κύκλους ο Σ. Αποστολίδης, χάθηκε μια σημαντική διάσταση του ζητήματος: η μοναδική αξία των χειρογράφων του Αλεξάνδρου Δουμά πατρός. Γιατί τα συγκεκριμένα μυθιστορήματα είναι τα μοναδικά που δεν γράφτηκαν σε γαλάζιες κόλλες χαρτί, όπως συνήθιζε ο γάλλος συγγραφέας. Οπως αναφέρει ο ίδιος στο έργο του «Ταξιδιωτικές εντυπώσεις - Ο Καύκασος», όταν συνειδητοποίησε ότι το μπλε χαρτί είχε τελειώσει, απευθύνθηκε σε κάποιο πλανόδιο έμπορο, ο οποίος του πούλησε μια ποσότητα κιτρινόχρωμου χαρτιού, λέγοντάς του ότι πρόκειται για λευκό. Τα χειρόγραφα που βρίσκονται στην Εθνική Βιβλιοθήκη είναι της αυτής απόχρωσης. Επίσης στην επάνω δεξιά γωνία υπάρχει ανάγλυφη σφραγίδα «PapierMoscou».
28 Ιουλίου 1996
Ο πληθωρικός Αλέξανδρος Δουμάς
Διακόσια χρόνια από τη γέννηση του συγγραφέα των «Τριών Σωματοφυλάκων»
Στα 1845 εκδόθηκε ένα βιβλίο με τίτλο «Βιομηχανία μυθιστορημάτων Αλέξανδρος Δουμάς και Σία», ένα κατηγορητήριο κατά του συγγραφέα του Κόμη Μοντεχρίστου. Πόσοι θυμούνται σήμερα τον συντάκτη του λιβέλου Εζέν ντε Μιρκούρ, ο οποίος συγκέντρωσε τόσες σελίδες χολής υποστηρίζοντας ότι ο Δουμάς δεν έγραφε μόνος του τα βιβλία; Η Ιστορία μάλλον έβαλε τα πράγματα στη σωστή τους θέση: κανείς δεν θυμάται τον κακόβουλο ντε Μιρκούρ, ενώ ο Δουμάς εξακολουθεί να είναι ένας από τους δημοφιλέστερους συγγραφείς στον κόσμο (το αν είχε «βοηθούς», είναι βέβαια ένα άλλο ζήτημα...). Τα 200 χρόνια από τη γέννησή του (συμπληρώθηκαν στις 24 Ιουλίου) δίνουν την ευκαιρία για μια σειρά εκδηλώσεων που έχει αποκορύφωμα την τοποθέτηση της σορού του του παρισινό Πάνθεον, ανάμεσα στον Ζολά και στον Ουγκό (μια θέση με συμβολικό χαρακτήρα ακόμη και χωροταξικά...).
Πόσο ενδιαφέρει τους αναγνώστες της Νοτιοανατολικής Ευρώπης (εμάς δηλαδή...) το «bicentenaire» του Δουμά; Πολύ, αν κρίνουμε από τις μεταφράσεις του έργου του που διαρκώς αυξάνονται αριθμητικά. Σήμερα μπορεί κανείς να βρει στα βιβλιοπωλεία περισσότερες από δέκα μεταφράσεις των Τριών Σωματοφυλάκων (εκδόσεις Πατάκη, Μίνωας, Αγκυρα, Υψιλον, Ατλαντίς, Στρατίκης, Ηλιοτρόπιο, Ζουμπουλάκης, ModernTimes, Σμυρνιωτάκης) συμπεριλαμβανομένων των εικονογραφημένων εκδόσεων. Εχουν μεταφραστεί επίσης τα τελευταία χρόνια (εκ νέου ή για πρώτη φορά) οι σημαντικότεροι τίτλοι του: Ακτή (εκδόσεις Ενάλιος), Βασίλισσα Μαργκό (εκδόσεις Καστανιώτη), Ιούλιος Καίσαρας (εκδόσεις Λιβάνη), Μετά είκοσι έτη (εκδόσεις Πατάκη), Ο ιερόσυλος (εκδόσεις Πατάκη), Μύθοι και θρύλοι των μεγάλων δρόμων (εκδόσεις Καλέντη). Κυκλοφόρησαν ακόμη στα ελληνικά δύο μυθιστορήματά του των οποίων τα χειρόγραφα βρέθηκαν στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος από έλληνα ερευνητή, ο οποίος τα αποκατέστησε και μετέφρασε για τις εκδόσεις Καστανιώτη. Πρόκειται για Το χιόνι στο Σαχ-Νταγ και το Αμαλατ μπέης, τα οποία είχαν «παραπέσει» από τον συγγραφέα στη διάρκεια ταξιδιού του στη Σύρα (το απίστευτο χρονικό της ανακάλυψης των χειρογράφων δημοσιεύθηκε στο «Βήμα» τής 28.7.1996).
Ο Αλέξανδρος Δουμάς είναι λοιπόν ένας συγγραφέας με τον οποίο το εγχώριο κοινό αισθάνεται μια μακρόχρονη οικειότητα. Ισως αυτή η αίσθηση ενισχύεται και από τον εξελληνισμό του ονόματός του. Ο Δουμάς γεννήθηκε στις 24 Ιουλίου 1802 με το όνομα Αλεξάντρ Νταβύ ντε λα Παγετρί. Ο πατέρας του, το εξώγαμο παιδί γάλλου μαρκησίου και μαύρης καλλονής από την Αϊτή, στα χρόνια της Επανάστασης κατάφερε να γίνει στρατηγός. Οταν όμως ο Ναπολέων έγινε πρώτος ύπατος έβαλε στο περιθώριο τον μιγάδα αξιωματικό, ο οποίος απεβίωσε έναν χρόνο αργότερα, όταν ο Δουμάς ήταν τεσσάρων ετών. Ο μικρός Αλέξανδρος μεγάλωσε φτωχικά με τη μητέρα του στην επαρχία της Πικαρδίας. Το 1823 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι και κατάφερε να γίνει γραφέας του δούκα της Ορλεάνης, ο οποίος θα γινόταν αργότερα ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος Φίλιππος.
Ο Αλέξανδρος Δουμάς ανήκε στην κάστα εκείνη των ανθρώπων που έζησαν «μέσα στα πράγματα» την πιο ταραγμένη περίοδο της γαλλικής ιστορίας. Ισως έτσι εξηγείται το γεγονός ότι ήθελε να τοποθετεί τα βιβλία του σε ένα περιβάλλον με απόλυτους χρονικούς προσδιορισμούς. Εν τούτοις τα βιβλία του δεν είναι καθαρόαιμα «ιστορικά μυθιστορήματα». Ο ίδιος έλεγε ότι «η Ιστορία είναι ένα καρφί πάνω στο οποίο κρεμάω τα μυθιστορήματά μου». Εκτός από τα μυθιστορήματα ο Δουμάς έγραψε και περί τα 90 θεατρικά έργα, γνωστότερα των οποίων θεωρούνται τα εξής: Ο Ερρίκος Γ και η αυλή του, Κην ή χάος και μεγαλοφυΐα, Αντονύ, Ο πύργος του Νελ, Ναπολέων Βοναπάρτης. Εγραψε επίσης απομνημονεύματα εκτάσεως 22 τόμων και ταξιδιωτικά κείμενα. Θεωρείται ότι οι περιηγητικές εντυπώσεις του βρίθουν ανακριβειών, αλλά πώς να μην τον συγχωρήσει κανείς όταν γίνεται τόσο συμπαθής με τις προθέσεις του; Τα άπαντά του αριθμούν 301 τόμους.
Ο Αλέξανδρος Δουμάς υπήρξε πληθωρικός και στην προσωπική του ζωή. Ετσι, όχι μόνο έγραψε πολλά βιβλία, αλλά είχε και πολλές ερωμένες, σκόρπισε πολλά λεφτά, είχε πολλές παρέες. Οταν αποφάσισε να χτίσει σπίτι, αυτό ήταν ένα παλατάκι, στο Πορ-Μαρλί, το οποίο του κόστισε - τότε - 200.000 φράγκα. Κέρδιζε πολλά χρήματα από τις θεατρικές επιχειρήσεις, αλλά όσο εύκολα κέρδιζε τόσο εύκολα έχανε. Στα 1850 αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα για να αποφύγει τους πιστωτές του. Πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του κοντά στο παιδί του, τον Αλέξανδρο Δουμά υιό, συγγραφέα τής Κυρίας με τις καμέλιες. «Εφυγε» σε ηλικία 68 ετών και όλοι τον θυμούνταν ως άνθρωπο του υπερθετικού βαθμού.
28 Ιουλίου 2002
|